Το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας έχει μία μακρά ιστορία στο Πανεπιστήμιο, καθώς ήταν ανάμεσα στα πρώτα που δημιουργήθηκαν στη Φιλοσοφική Σχολή. Οι ιστορικές σπουδές κατείχαν ιδιαίτερη θέση στον αρχικό σχεδιασμό της Σχολής, γεγονός που υποδηλώθηκε με την παρουσία τριών ιστορικών ανάμεσα στους πρώτους δώδεκα καθηγητές που αρχικά τη στελέχωσαν. Πολλοί διαπρεπείς επιστήμονες, με μακρόχρονη και σημαντική επιρροή στην ελληνική διανόηση, δίδαξαν σ’ αυτό.  Στην παρούσα δομή του διαμορφώθηκε το 1982.

Έχει τέσσερις Τομείς

• Αρχαίας Ελληνικής, Ρωμαϊκής, Βυζαντινής και Μεσαιωνικής Ιστορίας
• Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, Λαογραφίας και Kοινωνικής Ανθρωπολογίας
• Αρχαιολογίας
• Ιστορίας της Τέχνης

οι οποίοι ακολουθούν μία κοινή εκπαιδευτική πολιτική ενώ παράλληλα διαμορφώνουν ανεξάρτητα τις ερευνητικές τους δραστηριότητες. Επιπλέον, όλοι οι Τομείς συμμετέχουν στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών. 

Στόχοι του Προγράμματος Σπουδών του Τμήματος είναι (αρθρ. 1 & 2 του ν. 1268/82):

• Να προσφέρει τις απαραίτητες γνώσεις για την επιστημoνική και επαγγελματική σταδιοδρομία των φοιτητών/τριών.
• Να αναπτύξει το ερευνητικό τους πνεύμα και να δημιουργήσει τις απαραίτητες συνθήκες για τη συνειδητή συμμετοχή τους στις εκπαιδευτικές διαδικασίες.
• Να τους/τις πρoετoιμάσει για τις προσφερόμενες ειδικότητες του Τμήματος  και να προσφέρει βασικά μεθοδολογικά εφόδια για αυτόνομη ερευνητική εργασία ή για συμμετοχή σε μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών.
• Να ενθαρρύνει την ελεύθερη διακίνηση των επιστημονικών γνώσεων και ιδεών και την κριτική θεώρηση των ιστορικών και κοινωνικών φαινομένων, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση προσωπικοτήτων με κοινωνική και πολιτική συνείδηση.

Για να εκπληρώσει τους στόχους του το Προπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στηρίζεται σε ένα συνδυασμό υποχρεωτικών μαθημάτων και μαθημάτων επιλογής. Η επιλογή μαθημάτων δίνει τη δυνατότητα να διαμoρφωθεί το πρoσωπικό πρόγραμμα κάθε φοιτητή/τριας, προσαρμοσμένο στα ενδιαφέρoντά του/της.

Το Τμήμα παρέχει στους φοιτητές του τους ακόλουθους τίτλους:

• Πτυχίο με ειδίκευση Ιστορίας ή Αρχαιολογίας (ανάλογα με την ειδίκευση)
• Μεταπτυχιακό δίπλωμα στην Προϊστορική Αρχαιολογία ή στην Κλασική Αρχαιολογία ή στην Βυζαντινή Αρχαιολογία, στην Ιστορία της Τέχνης, στην Αρχαία ή Βυζαντινή Ιστορία, στη Νεότερης και Σύγχρονη Ιστορία, στην Ιστορία των Σλαβικών λαών ή στην Τουρκολογία
• Διδακτορικό δίπλωμα στην Ιστορία ή την Αρχαιολογία.

Το Τμήμα διαθέτει θεματικές βιβλιοθήκες, αντίστοιχες προς τους Τομείς.

• Τη βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ιστορίας
• Τη βιβλιοθήκη των Τομέων Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης
• Το Σπουδαστήριο Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας
• Το Σπουδαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας
• Το Σπουδαστήριο Βυζαντινής και Μεσαιωνικής Ιστορίας

Επιπλέον, η έρευνα και η διδασκαλία στο Τμήμα επικουρούνται από έναν αριθμό αρχείων και συλλογών, καθώς και Μουσείων. Αυτά περιλαμβάνουν

• το Ιστορικό Αρχείο,
• το Λαογραφικό Μουσείο & Αρχείο και
• το Μουσείο Εκμαγείων

            Το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας εκδίδει κάθε χρόνο Οδηγό Σπουδών, που διανέμεται δωρεάν στους πρωτοετείς φοιτητές. Εκδίδει επίσης την επιστημονική επετηρίδα «Εγνατία», της οποίας κυκλοφόρησαν ήδη οι οκτώ πρώτοι τόμοι (1989, 1990, 1991-92, 1993-94, 1995-2000, 2001-2002, 2003-2004, 2005).